Sessiz Ev Eserinde Dönemin Halk Üzerinden Yansıtılmış Toplumsal Davranışların Halkla Bağdaştırılarak Kitle Psikolojisi Açısından İncelenmesi

Kitle psikolojisi, bireyin toplum içindeki davranışlarını ve duygusal tepkilerini inceleyen bir psikoloji dalıdır. Bu dal, bireyin büyük bir grup içinde bir olaya karşılık nasıl düşündüğünü ve nasıl tepki gösterdiğini inceler. Kitle psikolojisi ayrıca sosyoloji ve sosyal psikoloji alanları ile de ilgilidir. Kitle psikolojisi bireylerin toplum içindeki davranışlarını inceleyerek toplumun dinamiğini anlamaya çalışır. Buna örnek olarak; eylemler ve çatışmalar örnek verilebilir. Kitle psikolojisinin somut örneklerinden 1980 Türkiye’si verilebilir. 1980 Türkiye’sinde ülkede yaşanan darbe, siyasi olaylar ve toplumsal olaylar kitle psikolojisini etkilemiştir. 1980 Türkiye’sinde örnek olarak siyasi bölünmeler kitle psikolojisini önemli bir ölçüde etkilemiş, 1980 yılından önce zaten olan siyasi kutuplaşma 12 Eylül 1980 darbesinden sonra iyice artmıştır. Devrimci-milliyetçi gruplar arasında gerginlik ve çatışma artmıştır. Sessiz Ev romanında 1980 Türkiye’sini anlattığı için romandaki halk o dönemde yaşanan toplumsal olaylardan etkilenmiş ve kitle psikolojisinin en iyi örneklerinden biri olmuştur. Bu makalede de Sessiz Ev eserindeki dönemdeki halk üzerinden yansıtılmış toplumsal davranışların halkla bağdaştırılarak kitle psikolojisi açısından incelenmesi ele alınacaktır.

Sessiz Ev eserinde bireylerin münferit halindeyken yapmayacakları daha doğrusu ayıp ve ahlaksızca buldukları için yapamayacakları eylemleri kitle psikolojisine kapılarak yaptıkları görülmüştür. Örnek verilecek olunursa; Metin karakterinin münferit halindeyken yapmayacağı eylemleri arkadaş grubu içindeyken yaptığı görülmüştür. Hatta Metin arkadaş grubu ile birlikteyken kendi bakış açısıyla onları ayıplar ama onlarla aynı davranışları sergilemeye devam eder. Ayrıca Metin’in arkadaş grubundaki bireylerin de kitleden etkilenip yaptıkları davranışlar romanda gösterilmiştir. “O zaman Mehmet, Mary'nin karşı adaya gitmek istediğini söyledi ve birden herkeste, şu aşağılık duygu, Avrupalıyı memnun etme isteği uyandı ve motorlara doluştuk.” (Pamuk,1983:89). Bu alıntıda Metin karakterinin kitlenin yaptığı bir davranışı içten içe yanlış bulduğu ama onlarla beraber o eylemi yaptığı görülmüştür. “Ceylan, bir daha sana yok bu, dedi ve Cüneyt'in elinden esrarlı sigarayı almaya çalıştı, ama Cüneyt vermedi ve herkes bir fırt çekiyor da bir tek bende mi kabahat oluyor, dedi.” (Pamuk, 1983:188). Bu alıntıda ise Metin’in arkadaş grubundan birisi olan Fikret karakterinin kitlenin yaptığı yanlış bir davranışı kitle yaptığı için doğru kabul etmesi gösterilmiştir. Başka bir alıntıyla desteklenecek olunursa “…kendimi ve herkesin parası olduğunu ve benim olmadığını düşünüyorum ve bu yüzden büyük buluşlar yapıp yaratıcılığım ve zekâmla Amerika'da zengin olmam gerek…” (Pamuk,1983:194).  Bu alıntıda da Metin karakterinin bulunduğu toplumdaki insanları hem eleştirdiği hem de içten içe onlar gibi olmak istediği gözlemlenmiştir. Bir sürü alıntı ve örnekle desteklenmek üzere Metin karakterinin kitle psikolojisinden etkilendiği görülmüştür. Bunun sebebi Metin karakterinin kitapta da gözlemlendiği üzere belli bir ideolojisi ve fikri olmadığıdır. “"Gördün mü? Çok ideolojik oldun. Çok çiğ." " Sen ideolojik ne demek biliyor musun?" dedi Nilgün.” (Pamuk,1983:60). Bu alıntıda görüldüğü üzere Metin karakterinin belli bir ideolojisi olmadığı ve kafasının karışık olduğu belirtilmiştir. 

Kitle psikolojisinin Sessiz Ev eserinde ayrıca dini etkileri de görülmüştür. Örnek olarak Selahattin ve Fatma karakterlerinin din ve ideoloji üzerinden çatışması verilebilir. “…sen benimle alay etmedin mi, budala kadın, aptal kadın, herkes gibi senin de beynini yıkamışlar ne Allah var ne ahiret, öteki dünya bizi bu dünyada yola sokmak için uydurulmuş̧ iğrenç̧ bir yalandır...” (Pamuk,1983:68). Bu alıntıda Selahattin’in Fatma’yı kitlenin inandığı dine inandığı için elleştirdiği belirtilmiştir. Bu cümleyi destekleyecek başka bir alıntı da şudur: “Allah korkusuyla aptallaştırılmış kitleler yazmış, Allahım, Fatma artık okuma, ama okuyordum; bir yığın uyuşuğu uyandırmak için…” (Pamuk,1983:25).

Kitle psikolojisinin eserdeki halk üzerinde de etkisine örnek olarak Hasan karakterinin Nilgün karakterine toplum içinde şiddet uygulaması ve normalde şiddeti kınayan halkın o olay olurken ses çıkarmaması verilebilir. Bu örnek bu alıntılar ile de desteklenebilir. “Sabah da burada bir kıza saldırmışlar, kimbilir neden dövmüşler onu. Kalabalığın tam ortasında olmuş. Herkes seyretmiş, kimse karışmamış…” (Pamuk,1983:287). Bu alıntıda şiddete şahit olan kitlenin ses çıkarmadığı görülmüştür. Eğer o kitleden bir kişi ses çıkarsaydı diğerlerinin de ses çıkaracağı varsayılmaktadır.

Sonuç olarak Sessiz Ev eseri odağında kitle psikolojisinin; sosyolojik, dini ve siyasi açılardan yansıtıldığı ve etkilerinin olduğu incelenmiştir. Bu psikolojinin etkisi altına giren bir toplumun yanlış kararlar verdiği ve bir fikir çatışması olduğunda bu çatışmayı eyleme döktüğü analiz edilmiştir. Ayrıca bireyin yalnız başına yapmayacağı hareketleri kitlenin içindeyken yaptığı veya yapacağı, ses çıkaracağı hareketleri kitlenin içindeyken yapmadığı görülmüştür. Kitle psikolojisine sahip bir toplumun sergilemesi muhtemel olan davranışlar bunlardır.

Kaynakça:

Pamuk, Orhan. Sessiz ev: roman. Yapı Kredi Yayınları, 2013.

Freud, Sigmund. Kitle psikolojisi. Translated by Kâmuran Şipal, Say, 2020.

Kayaoğlu, Ayşe Gürel. “KİTLENİN PSİKOLOJİSİ YA DA SOSYAL PSİKOLOJİNİN 'KİTLE'sİ: KİTLEDE YENİ BİR ANLAYıŞA.” DergiPark, 2003, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1497041. Accessed 1 January 2024.

Yanar, Zehra. ““Kırmızı Pazartesi” ve Kitle Hareketi – SOSYOLOJİK MÜDAHALE.” sosyolojik müdahale, 15 September 2020, https://sosyolojikmudahale.com/2020/09/15/kirmizi-pazartesi-ve-kitle-hareketi/. Accessed 1 January 2024.